Προς το σχολείο της Honorine

(c) Θοδωρής Γούτας / ActionAid Ελλάς

Στο δρόμο για το σχολείο της Honorine τα παιδιά περπατάνε και τραγουδάνε ως ανταπόκριση στα χαμόγελά μας. Αρχίζουμε τ' αστεία, καλημερίζουμε τους ενήλικες, “Mwaramutse”! Σαν εργατικά μυρμήγκια στοιβιάζουν την πραμάτεια τους στο κεφάλι ή στο ποδήλατο και ξεκινάνε για την αγορά της πόλης. Άλλοι/ες κατευθύνονται στο χωράφι για δουλειά, φορτωμένοι με τις τσάπες και τις ματσέτες, φορώντας οι πιο τυχεροί ξεχαρβαλωμένες μπότες, οι υπόλοιποι με γυμνά πόδια...

(c) Θοδωρής Γούτας / ActionAid Ελλάς

Ούτε αυτοκίνητα, ούτε λεωφορεία. Ούτε φανάρια κι εκνευρισμός, ούτε άγχος για το αν θα προφτάσεις στη δουλειά και νεύρα γιατί δε βρήκες να παρκάρεις. Μόνο ένα ήρεμο ξεκίνημα σφιχτά κι αρμονικά δεμένο με το ξύπνημα της φύσης, την πορεία του ήλιου πάνω απ' τον αφρικάνικο ουρανό...

Στις 7.30 στο προαύλιο του δημοτικού σχολείου είναι συγκεντρωμένα περί τα 800 παιδιά. Μόλις μας αντιλαμβάνονται ακούμε τις χαρούμενες φωνές τους: “Mzungu, mzungu!” ενώ ταυτόχρονα οι δάσκαλοι κι οι δασκάλες τους προσπαθούν να τα κρατήσουν στις γραμμές τους. Αποχαιρετούμε τη Honorine κι απομακρυνόμαστε για να περιορίσουμε το χάος... Σε λίγο θα μπούμε στην τάξη της μικρής μας φίλης, θ' ακούσουμε τη δασκάλα της και τις φωνές των 40 περίπου μαθητών/τριών της τετάρτης δημοτικού...

Στους δρόμους του Musenyi

Μετά το πρωινό μου ξύπνημα στο Musenyi του Muko στη Ρουάντα, ετοιμάζομαι να συνοδεύσω την Honorine στο σχολείο της. Οι δρόμοι του χωριού είναι σκονισμένοι από το καφετί πηχτό χώμα. Όσο ο ήλιος σηκώνεται ψηλότερα τόσο περισσότερα κεφάλια ανθρώπων ξεπροβάλλουν από πόρτες που τρίζουν, ξεχύνονται στους δρόμους. Νωχελικά στην αρχή, πιάνοντας τη μέρα από τη δουλειά που άφησαν το προηγούμενο βράδυ. Παιδιά ρουφάνε τη μύξα τους, τη σκουπίζουν με την αναστροφή του χεριού τους. Τα μάτια είναι τσιμπλιασμένα από τον ύπνο κι ίσως παραμείνουν έτσι για την υπόλοιπη μέρα. Μήτε παρακάλια από γονείς για πρωινό φαγητό ακούμε, μήτε διαμαρτυρίες από παιδιά για το πρωινό ξύπνημα. Ο καθένας εδώ ξέρει τη δουλειά του και δε χρειάζονται, καθώς φαίνεται, πολλά πολλά λόγια...

Πάνινες, πολύχρωμες, αυτοσχέδιες τσάντες κρεμιούνται στους παιδικούς ώμους με λίγα ξεπουπουλιασμένα φύλλα από ταλαιπωρημένα τετράδια φορτωμένα με κολλυβογράμματα. Καταλαβαίνεις ποια απ' τα παιδιά θα πάνε στο σχολείο απ' τις ποδιές που φοράνε: χακί τ' αγόρια, σκούρες μπλε τα κορίτσια. Όσα δε φοράνε ποδιά, κι είναι αρκετά, θα δουλέψουν μέχρι αργά το απόγευμα στο χωράφι της οικογένειας. Θα μαζέψουν φασόλια, θα ξεχορτίσουν, θα τσαπίσουν και θα ποτίσουν, θα σκάψουν και θα φυτέψουν, θα μεταφέρουν στο σπίτι νερό. Σ' έναν ατέρμονο βρόχο που ακολουθούν από τα γεννοφάσκια τους...

(c) Θοδωρής Γούτας / ActionAid Ελλάς

Τρώμε για πρωινό στα πεταχτά κι όρθιοι από ένα ψητό αραποσίτι. Άραγε τα παιδιά έφαγαν κάτι για πρωινό; Δεν τολμώ να ρωτήσω, η ώρα είναι εφτά. Η Honorine φοράει ήδη τη σχολική της ποδιά, την ίδια που φορούσε όλες τις προηγούμενες μέρες στο σχολείο, στο παιχνίδι, στον ύπνο και στο χωράφι. Τα πόδια της ντύνουν οι πράσινες ταλαιπωρημένες πλαστικές σαγιονάρες που πουλάνε στην αγορά, στο κεφαλοχώρι.

Έξω από το σπίτια οι γυναίκες έχουν πάρει τις ξύλινες σκούπες και σκουπίζουν τους δρόμους μπροστά απ' τις αυλές τους. Σύννεφο η σκόνη που ενοχλεί μόνο εμάς, τους λευκούς. Πριν ξεκινήσουμε η Agatha κι η Honorine μας ζητάνε να φορέσουν τα γυαλιά ηλίου που έχουμε στα μάτια. Θέλουν να δοκιμάσουν πώς είναι να βλέπεις φορώντας τα.

(c) Θοδωρής Γούτας / ActionAid Ελλάς

(c) Θοδωρής Γούτας / ActionAid Ελλάς

Όμως η ώρα περνά! Στις 7.30 κτυπά το σχολικό κουδούνι! Αχ, αυτό το άγχος των δυτικών! Πιάνω το χέρι της Honorine για να περπατήσουμε περίπου 20 λεπτά ένα χωμάτινο δρόμο σπαρμένο με πέτρες και θεόρατες σκαμμένες τρύπες. Απ' το χώμα τους οι άνθρωποι φτιάχνουν πλίνθινα τούβλα για να χτίσουν τα σπίτια τους και τ' αφήνουν στην άκρη να τα ξεράνει ο αφρικάνικος ήλιος.

Καταλαβαίνω ότι είναι χαρούμενη και περήφανη. Ανταλλάσσουμε ματιές και χαμόγελα, λάμπουμε από τη χαρά μας! Καθώς περπατάμε το άλλο μου χέρι αρπάζει η μικρότερη αδερφή της Honorine, η Arianze. Πόση ανάγκη από στοργή έχουν αυτά τα παιδιά; Πόση γλύκα διαπερνά την ψυχή μου; Μέτρο μέτρο κι η παρέα μας μεγαλώνει από παιδιά της κάθε γειτονιάς που προσπερνάμε. Φωνάζουν “Mzungu”, λευκός δηλαδή και γελάνε χαρούμενα!

(c) Θοδωρής Γούτας / ActionAid Ελλάς

Ένας έφηβος, μαθητής γυμνασίου μας σταματά και μας ζητά να τον φωτογραφίσουμε. Χαμογελά όταν του δείχνω τη φωτογραφία του και με καλημερίζει ευγενικά. Κι όλα αυτά στο δρόμο για το σχολείο της Honorine...

Ξυπνώντας στο Musenyi

Η ώρα είναι 6.00 κι ο ήλιος στη χώρα των χιλίων λόφων έχει μόλις ανατείλει. Φιλοξενούμαι από μια αγροτική οικογένεια στο Musenyi, ένα απομακρυσμένο χωριό στην περιοχή του Μούκο, στο βόρειο τμήμα της Ρουάντας, στα πλαίσια του εκπαιδευτικού προγράμματος "Send my Friend to School" της ActionAid Ελλάς.

Στο σπίτι της Honorine οι πρώτες αχτίδες φωτός μπαίνουν από τις χαραμάδες της τσίγκινης στέγης πάνω από το κεφάλι μου. Ακούγονται τα πρώτα χασμουρητά, τα πρώτα νυσταγμένα λόγια από τους γονείς και τα παιδιά της οικογένειας. Λίγο πιο έξω, στην αυλή, τα οικόσιτα ζώα της, τρία μεγάλα και έξι μικρά γουρουνάκια, κότες και κόκορας ξεκινούν επίσης τη μέρα τους. Δε χρειάζεται να στήσεις αυτί για ν' ακούσεις το θόρυβο των ανήσυχων πελμάτων τους καθώς ψάχνουν φαγητό.

Πετάγομαι έξω από το στενόχωρο δωμάτιο, στην αυλή του σπιτιού. Η πάχνη καλύπτει τον ουρανό και απλώνεται σα σεντόνι πάνω από τα πλίνθινα σπίτια του χωριού. Η μικρή Honorine έχει ήδη ξυπνήσει και πλένει με νερό το πρόσωπό της από το μπιτόνι που έφερε η μητέρα της, Agatha, από το ποτάμι που τρέχει 20 λεπτά μακρυά από το σπίτι της.

(c) Θοδωρής Γούτας / ActionAid Ελλάς

Όλη η εφταμελής οικογένεια είναι στο πόδι: το μεγαλύτερο κορίτσι έχει ανάψει φωτιά από καλάμια και ψήνει αραποσίτια για πρωινό, δυο μικρότερα ταΐζουν τα ζώα με λίγες φλούδες από τα καλαμπόκια που ψήνονται και τα ποτίζουν με νερό από το μπιτόνι.

(c) Θοδωρής Γούτας / ActionAid Ελλάς

(c) Θοδωρής Γούτας / ActionAid Ελλάς

Ο πατέρας αναχωρεί για το κεφαλοχώρι για να πουλήσει μπύρα από σόργο, η μητέρα σκουπίζει το χωμάτινο δρόμο έξω απ' το σπίτι της με τη σκούπα από κλαδιά δέντρων. Η μικρή Honorine ίσα που προλαβαίνει να ρίξει μια ματιά στο σχολικό της βιβλίο και να λύσει κάποιες αριθμητικές ασκήσεις. Είναι η ώρα της μελέτης, τώρα που υπάρχει φως... Σε λίγο ξεκινάμε για το σχολείο της!

Ο χορός της Honorine

Στην εννιάχρονη Honorine αρέσει το τραγούδι κι ο χορός. Όπως σε κάθε παιδί του κόσμου, η μικρούλα χαίρεται όταν αποτελεί το επίκεντρο της προσοχής.

Κατά τη διάρκεια της διαμονής μας μαζί με το συνταξιδιώτη Φάνη Κατσάνο στο σπίτι των γονιών της έζησα την κάθε της στιγμή. Το ξύπνημά της και την παντελή έλλειψη πρωινής τροφής και στοιχειωδών κανόνων υγιεινής, το δρόμο για το σχολείο και τη λαχτάρα της να απαντήσει στις ερωτήσεις του δασκάλου της στην τάξη. Χωρίς βιβλία και τετράδια, χωρίς προσοχή από τη μάνα που αγωνίζεται από τα άγρια χαράματα στο χωράφι και τον πατέρα που δεν έμαθε να ξεκλειδώνει συναισθήματα στα παιδιά του...

Το ξανάγραψα, μα τούτο το παιδί κατοίκησε την ψυχή μου απ´ την πρώτη στιγμή. Τη στοίχειωσε, τη ράγισε, την ερήμωσε! Σαράκι θα μου μείνει το χαμόγελό της, να μου θυμίζει τις χαρακιές που αφήνουν Θεός κι άνθρωπος πάνω σε παιδικά κορμιά...

Κρατώ το χορό και το δάκρυ της, το γέλιο και τη σιωπηλή της απόγνωση για να τα μετατρέψω σε κραυγή βοήθειας και δράσης...

"This is a bear!"

Η μικρή Honorine φοράει με περηφάνια την μπλούζα που της χαρίζω. Το πρώτο που κάνει όταν την πιάνει στα χέρια της είναι να τη... μυρίσει!

Το σαπούνι δεν είναι διαθέσιμο στις οικογένειες, δεν το χρησιμοποιούν. Τα ρούχα, όταν πλένονται, απλά βρέχονται με νερό. Δεν υπάρχουν σκάφες, δεν τρίβουν τα ρούχα.

Το ίδιο φορούν για το σχολείο, για το παιχνίδι, για τον ύπνο, στην κουζίνα που καπνίζει η φωτιά το τσουκάλι, στο τάισμα των γουρουνιών...

- What is this?
- This is a bear!

Μου χαμογελάει και τα κατάλευκα δόντια της φωτίζουν το σύμπαν μου!

Αντίο Honorine...

Η εννιάχρονη Honorine ακουμπάει τη σκελεθρωμένη πλάτη της στον πλίνθινο τοίχο του σπιτιού της και τα τσιμπλιασμένα καφετιά μάτια της βουρκώνουν. 

Θα 'ναι ο καυτός τυραννικός αφρικάνικος ήλιος σκέφτομαι για μια στιγμή. Μα σε λίγο το αθώο παιδικό της βλέμμα τρυπά την ψυχή μου. Πηγαίνω δίπλα της και στρέφει το πρόσωπο κάτω. Γονατίζω ευλαβικά. Η καρδιά της ανεβάζει από τα βαθύτερά της έγκατα ένα ποταμό δάκρυα!

Την τραβώ πάνω μου και τη σφίγγω σαν παιδί μου... Λυγμοί ανεβαίνουν στο λαιμό της, πνίγεται να μη δείξει την πλημμύρα της. Ό,τι κι αν της λέω, ό,τι κι αν της υπόσχομαι δεν καταφέρνω να την ηρεμήσω. Το κλάμα της είναι αρχοντικό, σιωπηλό, περήφανο. Δεν απαιτεί, δεν εκλιπαρεί, δεν ζητιανεύει στοργή. 

Την παίρνω στα γόνατά μου, της κρατώ τα μαύρα, τραχιά, βρόμικα, μικροσκοπικά σα κλαράκια χέρια της. Μπερδεύονται με τα καλοταϊσμένα, σα μετάξι από την καλοπέραση δικά μου χέρια. Χώμα και δάκρυα ανακατεύονται, γίνονται ένα. Όπως κι οι καρδιές μας δυο μέρες τώρα. Δε μιλά, μόνο λυγμούς ανεβάζει απ' το αδειανό τουμπανιασμένο της στομάχι... Της σκουπίζω τα δάκρυα με την παλάμη μου κι είναι το μάγουλό της ένα βελούδο πολύτιμο. Κι είναι τα δάκρυά της η ντροπή μου και το αγίασμά μου.

Μπαίνει βιαστικά στο σπίτι της και μου φέρνει ένα δώρο για το δικό μου εννιάχρονο παιδί... Τι αρχοντιά, τι μεγαλείο ψυχής, τι πολιτισμός ανώτερος...

Λίγο πριν ανεβώ στο αυτοκίνητο για να φύγω της ζητώ να μου υποσχεθεί να συνεχίσει το σχολείο και να γίνει γιατρός, Muganga όπως μου έλεγε. Yego, μου το υπόσχεται... Την αγκαλιάζω για τελευταία φορά κι οι καρδιές μας συναντιούνται. Λυγίζω και δεν το αντέχει. Τρέχει στο σπίτι. Τα μάτια της πρησμένα από το κλάμα κοιτάνε μέσα από τη χαραμάδα της πόρτας τα δικά μου. 

Αντίο Honorine, αντίο... Φοράω τα γυαλιά του ήλιου καθώς η καφετιά σκόνη γίνεται λάσπη στα μάτια μου...